وقتی صحبت از مراجعه به روانشناس یا شروع یک فرایند درمانی می‌شود، بسیاری از افراد تصور می‌کنند «روان‌درمانی» یک روش مشخص برای همه است؛ در حالی که روانشناسی بالینی و روان‌درمانی مجموعه‌ای از رویکردها و روش‌های مختلف را در بر می‌گیرد که هرکدام برای مشکلات، نیازها و اهداف متفاوتی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
اضطراب، افسردگی، وسواس، مشکلات ارتباطی، تعارض‌های خانوادگی، تجربه‌های ناخوشایند گذشته، مشکلات عزت‌نفس و حتی احساس سردرگمی درباره مسیر زندگی، ممکن است نیازمند مداخلات متفاوتی باشند. به همین دلیل، انتخاب یک متخصص مناسب و رویکرد درمانی متناسب با شرایط فرد، می‌تواند یکی از مهم‌ترین مراحل شروع درمان باشد. در ادامه با برخی از مهم‌ترین روش‌های درمانی در روانشناسی آشنا می‌شویم و بررسی می‌کنیم هرکدام چه کاربردی دارند.
روان‌درمانی چیست و چه کمکی می‌کند؟
روان‌درمانی فرایندی تخصصی است که در آن فرد با کمک درمانگر، افکار، احساسات، الگوهای رفتاری و مشکلاتی را که بر کیفیت زندگی او تأثیر گذاشته‌اند بررسی می‌کند.
هدف روان‌درمانی فقط صحبت کردن درباره مشکلات نیست. درمانگر تلاش می‌کند به فرد کمک کند الگوهای ناکارآمد را بهتر بشناسد، مهارت‌های لازم برای مدیریت مشکلات را یاد بگیرد و در صورت نیاز، تغییرات عمیق‌تری در شیوه فکر کردن، احساس کردن و برقراری ارتباط ایجاد کند.
درمان شناختی رفتاری؛ تغییر ارتباط میان فکر، احساس و رفتار
یکی از شناخته‌شده‌ترین رویکردهای روان‌درمانی، درمان شناختی رفتاری یا CBT است.
در این رویکرد، ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارهای فرد مورد بررسی قرار می‌گیرد. برای مثال، فردی که دائماً تصور می‌کند «حتماً شکست می‌خورم» ممکن است به دلیل همین فکر از موقعیت‌های مختلف اجتناب کند و در نتیجه، اضطراب و اعتمادبه‌نفس پایین او بیشتر شود.
درمان شناختی رفتاری می‌تواند در درمان بسیاری از مشکلات روانشناختی از جمله اضطراب، افسردگی، برخی اختلالات وسواسی و مشکلات رفتاری مورد استفاده قرار گیرد.
طرحواره‌درمانی؛ بررسی الگوهای عمیق و تکرارشونده
گاهی یک مشکل روانشناختی فقط به افکار منفی فعلی فرد محدود نمی‌شود. ممکن است فرد بارها و بارها در روابط خود با الگوهای مشابهی مواجه شود؛ برای مثال، دائماً از رها شدن بترسد، به دیگران اعتماد نکند، بیش از اندازه از دیگران انتظار داشته باشد یا احساس کند نیازهای خودش اهمیت چندانی ندارند.
در چنین شرایطی، طرحواره‌درمانی می‌تواند یکی از رویکردهای مورد استفاده باشد.
در طرحواره‌درمانی، الگوهای عمیق و نسبتاً پایدار ذهنی و هیجانی که در طول زندگی شکل گرفته‌اند بررسی می‌شوند. هدف این است که فرد بتواند طرحواره‌های ناکارآمد خود را بشناسد و به تدریج شیوه‌های سالم‌تری برای پاسخ دادن به نیازهای عاطفی و ارتباطی خود پیدا کند.
این رویکرد به‌خصوص برای افرادی که با مشکلات مزمن در روابط، عزت‌نفس، تنظیم هیجان یا الگوهای تکراری رفتاری مواجه هستند، می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.
روانکاوی و روان‌درمانی روان‌پویشی؛ وقتی ریشه‌های مشکل اهمیت پیدا می‌کنند
همه مشکلات روانشناختی را نمی‌توان صرفاً با تمرکز بر اتفاقات امروز توضیح داد. گاهی تجربیات دوران کودکی، روابط اولیه، تعارض‌های حل‌نشده و الگوهای ناخودآگاه می‌توانند در شکل‌گیری مشکلات فعلی نقش داشته باشند.
روانکاوی و رویکردهای روان‌پویشی تلاش می‌کنند بخش عمیق‌تری از این فرایندها را بررسی کنند.
در این رویکرد، رابطه فرد با دیگران، احساسات و تعارض‌های درونی، تجربه‌های گذشته و الگوهایی که ممکن است بدون آگاهی فرد در زندگی او تکرار شوند، اهمیت زیادی پیدا می‌کنند.
برای فردی که به دنبال شناخت عمیق‌تر خود و بررسی ریشه‌های مشکلاتش است، انتخاب یک روانکاو خوب می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. البته روانکاو خوب لزوماً کسی نیست که برای همه افراد یک نسخه یکسان داشته باشد؛ بلکه باید بتواند شرایط و نیازهای فرد را به‌درستی ارزیابی کند و متناسب با آن پیش برود.
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد؛ کنار آمدن متفاوت با افکار و احساسات
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد یا ACT یکی دیگر از رویکردهای شناخته‌شده در روان‌درمانی است.
در این رویکرد، هدف این نیست که فرد تمام افکار ناخوشایند یا احساسات دشوار خود را به زور از بین ببرد. در عوض، فرد یاد می‌گیرد رابطه متفاوتی با افکار و احساسات خود برقرار کند و در عین وجود آنها، رفتارهای خود را بر اساس ارزش‌ها و اهداف مهم زندگی تنظیم کند.
درمان‌های مبتنی بر هیجان و روابط
بخشی از مشکلاتی که افراد برای آنها به روانشناس مراجعه می‌کنند، مستقیماً به روابط انسانی مربوط است؛ از تعارض با همسر گرفته تا مشکلات ارتباطی، وابستگی، ترس از صمیمیت یا دشواری در بیان احساسات.
شناخت احساسات، نیازهای عاطفی و نحوه واکنش فرد در روابط می‌تواند به او کمک کند تا به جای تکرار الگوهای قدیمی، شیوه‌های سالم‌تری برای برقراری ارتباط ایجاد کند.
روانشناس بالینی چه نقشی در انتخاب مسیر درمان دارد؟
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد پیش از ارزیابی دقیق، خودش تصمیم بگیرد دقیقاً به چه نوع درمانی نیاز دارد.
یک روانشناس بالینی می‌تواند با بررسی علائم، سابقه فرد، شرایط فعلی، روابط، اهداف درمان و شدت مشکلات، تصویر دقیق‌تری از وضعیت ایجاد کند و در انتخاب مسیر مناسب درمان نقش داشته باشد.
در واقع، مهم‌تر از اینکه نام یک روش درمانی را بدانیم، این است که بدانیم آیا آن روش برای شرایط خاص ما مناسب است یا خیر و آیا متخصصی که انتخاب کرده‌ایم در آن حوزه آموزش و تجربه کافی دارد.
آیا یک روش درمانی برای همه مناسب است؟
خیر. یکی از مهم‌ترین اصول در روان‌درمانی این است که درمان باید تا حد امکان متناسب با فرد، مشکل و هدف درمانی او باشد.
ممکن است دو نفر هر دو با اضطراب مراجعه کنند، اما علت، شدت، سابقه و شرایط زندگی آنها کاملاً متفاوت باشد. بنابراین ممکن است مسیر درمانی یکسانی برای هر دو نفر مناسب نباشد.
حتی در برخی موارد، ترکیبی از ارزیابی روانشناختی، روان‌درمانی، تغییرات سبک زندگی و در صورت نیاز ارجاع به روانپزشک می‌تواند بهترین مسیر باشد.
هنگام انتخاب روانشناس یا روانکاو به چه نکاتی توجه کنیم؟
پیش از شروع درمان بهتر است چند موضوع را بررسی کنید: تخصص و تحصیلات درمانگر، حوزه تجربه او، رویکرد درمانی، نوع مشکلی که برای آن مراجعه می‌کنید و همچنین اینکه آیا شیوه کار درمانگر با نیازها و اهداف شما تناسب دارد یا خیر.
از طرف دیگر، نباید صرفاً بر اساس شهرت، تعداد دنبال‌کنندگان در شبکه‌های اجتماعی یا تبلیغات تصمیم گرفت. درمان روانشناختی یک فرایند تخصصی است و انتخاب آگاهانه متخصص می‌تواند به شکل قابل توجهی بر تجربه درمان تأثیر بگذارد.
کلینیک روانشناسی ذهن آرا